Categorie: metafysica
|

Grondsop en schuim

Grondsop en schuim
Over verbeelding en filosofie

Wat men meestal onder filosofie verstaat,
Is eigenlijk niet meer dan het grondsop
Dat overblijft na het bruisen van de verbeelding.
Frans Hemsterhuis

Filosofie gaat over de grote vragen. Filosofie begint met verwondering. Soms lijkt de verwondering in de praktijk van het filosoferen op de achtergrond te verdwijnen. De filosofie begint met het bruisen van de verbeelding maar wat er overblijft is niet veel meer dan wat analytisch grondsop. Dit is in ieder geval mijn interpretatie van het bovengenoemde citaat van Frans Hemsterhuis.
Wat te doen? Kan de filosofie weer bruisen? Kan een filosofie bruisen zonder dat we uiteindelijk achterblijven met grondsop?
Misschien moeten we eerst eens kijken waar dat grondsop vandaan komt en hoe het er uit ziet om daarna te kijken hoe we de filosofie weer kunnen laten bruisen van de verbeelding.
Grondsop en schuim
Over verbeelding en filosofie

Wat men meestal onder filosofie verstaat,
Is eigenlijk niet meer dan het grondsop
Dat overblijft na het bruisen van de verbeelding.
Frans Hemsterhuis

Filosofie gaat over de grote vragen. Filosofie begint met verwondering. Soms lijkt de verwondering in de praktijk van het filosoferen op de achtergrond te verdwijnen. De filosofie begint met het bruisen van de verbeelding maar wat er overblijft is niet veel meer dan wat analytisch grondsop. Dit is in ieder geval mijn interpretatie van het bovengenoemde citaat van Frans Hemsterhuis.
Wat te doen? Kan de filosofie weer bruisen? Kan een filosofie bruisen zonder dat we uiteindelijk achterblijven met grondsop?
Misschien moeten we eerst eens kijken waar dat grondsop vandaan komt en hoe het er uit ziet om daarna te kijken hoe we de filosofie weer kunnen laten bruisen van de verbeelding.

Grondsop

Ergens in de geschiedenis van de filosofie moet er iets mis zijn gegaan. Iets waardoor de oorspronkelijke verwondering en verbeelding verloren zijn gegaan. Iets waardoor we nu met het analytische grondsop zitten. Laten we onze neus even diep in het grondsop steken. Naar mijn idee is het al mis gegaan bij Plato. Plato meende dat er in zijn ideale staat geen plaats was voor dichters. Dichters houden zich bezig met de verbeelding en filosofen houden zich bezig met de waarheid. Wanneer je deze dingen door elkaar gaat halen ontstaan er problemen. Een grondsopfilosoof als Carnap drukt het op de volgende wijze uit; ‘metafysici zijn musici zonder muzikale aanleg. In ruil daarvoor hebben ze een sterke neiging in een theoretisch medium te werken en begrippen en gedachten met elkaar te verbinden. In plaats van nu aan de ene kant zijn behoefte aan uitdrukking in de kunst te bevredigen, haalt de metafysicus deze twee zaken door elkaar en brengt hij een bouwwerk voort dat geen kennis oplevert en in de uitdrukking van een levenshouding tekortschiet.’ In de ogen van Carnap mag filosofie dus nooit de uitdrukking van een levenshouding zijn. Metafysica is een ontoereikende manier om een levenshouding uit te drukken. Metafysica wendt voor iets te zijn wat ze niet is; namelijk een theorie. Metafysica is daarom bedrieglijk. De vraag rijst hier waar de filosofie van leeft. Waar komt de behoefte om te filosoferen vandaan? Begint de filosofie niet met verwondering? Wat blijft daar van over als de metafysica wordt uitgesloten van het filosofisch discours? Moet een filosofie in de zin van een strenge wetenschap zich dan beperken tot logica en wetenschapsfilosofie en wellicht wat ethiek? De filosofie verwordt dan tot een bloedeloze academische exercitie waar uiteindelijk alleen de beoefenaren van deze discipline de relevantie nog van inzien. Als deeldisciplines binnen de filosofie hebben logica en wetenschapsfilosofie natuurlijk zeker hun plaats. Hierbinnen kunnen de vragen die ons tot het filosoferen brengen echter niet volledig naar bevrediging beantwoord worden. In het beste geval kunnen onze vragen hierdoor verheldert worden. We kunnen leren om onze vragen scherper te stellen. Wanneer men mij echter zegt dat mijn vragen berusten op een misverstand dat kan worden opgehelderd door een analyse van de taal, dan blijf ik toch achter met een onbevredigd gevoel.

Verbeelding

Ben ik dan een musicus zonder muzikale aanleg? Moet ik voor de grote vragen terecht bij de kunst en de poëzie? Zijn de dichters de ware denkers? Ook dit kan mij niet bevredigen. Hoewel ook de artistieke expressie naar mijn mening meer is dan de uitdrukking van een levenshouding is ze toch niet hetzelfde als filosofie. De kunstenaar drukt uit en de filosoof redeneert. Misschien moeten we met Heidegger zeggen dat de dichter en de filosoof op nabije bergtoppen verblijven, maar door een diepe kloof gescheiden worden. Misschien kunnen ze elkaar vanaf die bergtoppen elkaar niet de hand reiken, maar ze kunnen wel naar elkaar wuiven.
De vraag die een filosoof zich zou moeten stellen is of verbeelding iets te maken heeft met waarheid. Dat is de kritische functie van de filosofie. Een welbekende uitdrukking zegt dat dromen bedrog zijn. Ik zou zeggen dat niet élke droom bedrog is.Niet alle filosofie die van verbeelding getuigd is poëtisch op de wijze waarop de filosofie van Heidegger dat is. De filosofie van denkers als Heidegger zijn uitingen van het romantische ideaal van zelfverwerkelijking. Dat is mooi, maar daar kan het niet bij blijven. Dit ideaal van zelfverwerkelijking kan zelfs gevaarlijk zijn als we deze toepassen op de samenleving, als we de Amerikaanse filosoof Richard Rorty mogen geloven. Naast de droom van de zelfverwerkelijking zijn er nog andere dromen. Er zijn dromen over een beter leven en een betere wereld die zeker geen bedrog zijn. Dat zijn de wenkende perspectieven, de utopieën aan de horizon die er voor zorgen dat we niet bij de pakken neer gaan zitten. De dromen die er voor zorgen dat we onze waardigheid niet verliezen. Filosofen kunnen deze dromen onder woorden brengen. Dat is de utopische functie van de filosofie.
Het is een taak van de filosofie om deze dromen te onderscheiden van valse dromen. Dromen die inderdaad bedrog zijn. De geschiedenis van de afgelopen eeuw heeft ons maar al te duidelijk laten zien waar deze valse dromen op uit kunnen lopen. Maar al te vaak bleken fraaie dromen uit te lopen op een nachtmerrie. Het fascisme leek al snel ontmaskert, maar het communisme heeft nog heel lang veel intellectuelen in filosofen in de greep gehouden. Men had de kritische functie van de filosofie uit het oog verloren.
Om de valse dromen van de opbouwende dromen te onderscheiden hebben we ons kritisch ordeelsvermogen nodig. We moeten vertrouwen op ons eigen verstand en niet achter leiders of valse profeten aanlopen. We moeten zijn als het jongetje dat roept dat de keizer geen kleren aanheeft. De filosofie kan niet zonder dit kritische aspect.
Aan de andere kant hebben we dus onze verbeelding die we moeten gebruiken om ons voor te stellen hoe de wereld er zou zien als de wereld in elkaar zou zitten zoals ze in elkaar zou moeten zitten. Een rechtvaardige wereld. Een wereld zoals John Lennon die bezong in zijn lied 'Imagine'. Lennon nodigt ons uit om ons een wereld voor te stellen zonder oorlog, landsgrenzen, religie, gebrek en angst. Het is een utopisch lied dat ons doet dromen van een betere wereld. Door de eeuwen heen hebben filosofen getracht hun utopische dromen onder woorden te brengen. Plato was met zijn Politeia waarschijnlijk de eerste filosoof die een ideale samenleving schetste. Daarna zijn er velen gevolgd. Het woord utopie verwijst naar Utopia van Thomas More. Ook dit boek is een schets van een ideale samenleving. De filosofie raakt hier aan de poëtische verbeelding. Wanneer filosofen als Plato en More hun ideale samenleving schetsen, dan vertellen ze verhalen. Plato is meer verwant met de dichters dan hem lief is. De filosofie kan ook niet zonder dit utopische aspect.

Handelen

Deze dromen zetten ons, als het goed is, aan tot handelen. Het zet ons aan om ons in te zetten voor een betere wereld. Dromen zijn dus niet vrijblijvend. De Amerikaanse schrijver Delmore Schwartz schreef een verhaal met als titel 'In Dreams Begin Responsibilities' (verantwoordelijkheid begint met dromen). Ik interpreteer dit zo dat we de verantwoordelijkheid voor onze dromen moeten nemen. Dit betekent dat we kritisch naar onze dromen moeten kijken en ons moeten afvragen of onze dromen, wanneer we ze zouden verwerkelijken, niet op een nachtmerrie zouden kunnen uitdraaien. Verder betekent deze verantwoordelijkheid dat we ons handelen moeten richten op het verwezenlijken van onze dromen. Dit betekent ook dat we moeten kijken of onze dromen niet al te ver buiten de werkelijkheid liggen. De filosofie kan ons daarbij van dienst zijn. We hebben een filosofie nodig die haar kritische en utopische functie waarmaakt. Tussen het kritische en het utopische aspect van de filosofie zal er altijd een spanning blijven bestaan. Dat is niet erg; dat houdt de filosofie levend. Alleen in die spanning kan de filosofie tot haar recht komen. Een filosoof die bij uitstek oog heeft voor die spanning is Hannah Arendt. Zij was een leerling en minnares van Heidegger. Waar bij Heidegger de nadruk ligt op de beschouwing en het Zijn, ligt bij Arendt de nadruk op het handelen en de Mens. Waar Heidegger de nadruk legt op het Zijn – tot – de – dood, legt Arendr de nadruk op het wonder van de nataliteit. Arendt is een zeer kritische filosoof, maar kent altijd een wenkend perspectief. Door de nadruk die zij legt op de pluraliteit en het debat verliest zij zich nooit in een eenzijdige utopische verbeelding. Arendt is een voorbeeld van een filosoof die het evenwicht tussen kritiek en utopie weet te bewaren. Raendt blijft wat dat betreft inspirerend.
Een filosofie die zich teveel verliest in de utopische verbeelding is niets meer dan schuim. Een filosofie die alleen kritisch wil zijn slaat dood en is niets meer dan het grondsop dat overblijft na het bruisen van de verbeelding.

Raymond van Es